W skrócie: toksyna botulinowa typu A jest zarejestrowana w profilaktyce migreny przewlekłej, czyli bólu głowy przez co najmniej 15 dni w miesiącu, z czego 8 dni o charakterze migrenowym. Preparat podaje się według protokołu PREEMPT w kilkadziesiąt punktów na głowie, karku i barkach, co ok. 12 tygodni. Nie przerywa trwającego napadu – zmniejsza liczbę dni z bólem w miesiącu. Pierwszej poprawy można spodziewać się po 2–4 tygodniach, a rzetelnej oceny skuteczności dopiero po dwóch pełnych cyklach. W migrenie epizodycznej skuteczność nie została potwierdzona.

Dla większości osób „botoks" kojarzy się z gabinetem medycyny estetycznej i wygładzaniem zmarszczek. Tymczasem toksyna botulinowa typu A ma za sobą dekady zastosowań neurologicznych, a w migrenie przewlekłej jest dziś jedną z metod profilaktycznych o najlepiej udokumentowanej skuteczności. Nie jest to jednak zabieg dla każdego, kto miewa silne bóle głowy. Wyjaśniamy, na czym polega, komu realnie pomaga i czego się po nim spodziewać.

Botoks w medycynie estetycznej a botoks w leczeniu bólu – to nie to samo

Substancja jest ta sama, ale cel, dawka i miejsca podania są zupełnie inne. W medycynie estetycznej chodzi o rozluźnienie kilku mięśni mimicznych, żeby wygładzić skórę. W leczeniu migreny preparat podaje się według ustalonego schematu w kilkadziesiąt punktów rozmieszczonych na głowie, karku i barkach — także tam, gdzie żadnych zmarszczek nie ma.

Dlatego zabieg przeciwmigrenowy powinien wykonywać lekarz zajmujący się leczeniem bólu lub neurolog, po pełnej kwalifikacji, a nie „przy okazji" wizyty estetycznej. Więcej o samym preparacie i jego zastosowaniach w bólu piszemy na stronie toksyna botulinowa.

Jak botoks działa na migrenę?

Przez lata sądzono, że cała rzecz polega na rozluźnieniu napiętych mięśni. To tylko część prawdy — mechanizm jest bardziej subtelny.

Toksyna botulinowa blokuje uwalnianie przekaźników z zakończeń nerwowych. W przypadku migreny kluczowe jest to, że hamuje wydzielanie substancji zapalnych i bólowych (m.in. CGRP i substancji P) z obwodowych zakończeń nerwu trójdzielnego — tego samego, który odgrywa główną rolę w powstawaniu napadu migrenowego. Opisujemy to szerzej w artykule o migrenie.

W praktyce oznacza to, że sygnał bólowy z opon mózgowych i okolicy głowy dociera do mózgu słabiej. Zmniejsza się tzw. sensytyzacja obwodowa, czyli stan, w którym układ nerwowy „nauczył się" reagować bólem na coraz słabsze bodźce. Efektem nie jest zniesienie pojedynczego napadu — botoks nie przerywa trwającego ataku migreny. Jego zadaniem jest zmniejszenie liczby dni z bólem głowy w miesiącu i złagodzenie tych napadów, które nadal wystąpią.

Kto może otrzymać botoks na migrenę?

To najważniejsze pytanie i jednocześnie źródło najczęstszego nieporozumienia. Toksyna botulinowa jest zarejestrowana w profilaktyce migreny przewlekłej, a nie migreny w ogóle.

Migrena przewlekła – definicja

Zgodnie z międzynarodową klasyfikacją bólów głowy (ICHD-3) o migrenie przewlekłej mówimy, gdy przez co najmniej 3 kolejne miesiące pacjent doświadcza:

Jeśli napady zdarzają się rzadziej — mówimy o migrenie epizodycznej. W tej postaci skuteczność toksyny botulinowej nie została potwierdzona w badaniach klinicznych i nie jest ona standardem postępowania. To nie znaczy, że nie ma pomocy: pozostają farmakoterapia profilaktyczna, blokady nerwów potylicznych czy wlewy dożylne w ciężkich napadach.

Kandydat do leczenia toksyną botulinową to zwykle osoba, która:

Warunkiem wstępnym jest rzetelna diagnostyka. Ból głowy występujący 15 dni w miesiącu wymaga najpierw wykluczenia przyczyn wtórnych oraz odróżnienia migreny od napięciowego bólu głowy, klasterowego bólu głowy czy neuralgii nerwu trójdzielnego — bo w każdym z tych przypadków leczenie wygląda inaczej.

Jak wygląda zabieg?

Podanie odbywa się według ustandaryzowanego schematu wypracowanego w badaniach klinicznych (tzw. protokół PREEMPT). Lekarz podaje preparat cienką igłą w kilkadziesiąt punktów rozmieszczonych symetrycznie w obrębie siedmiu grup mięśniowych: czoła, okolicy między brwiami, skroni, potylicy, karku oraz górnej części mięśni czworobocznych. W uzasadnionych przypadkach lekarz może dodać punkty w miejscach, w których pacjent odczuwa ból najsilniej.

Cały zabieg trwa zwykle kilkanaście minut i wykonywany jest ambulatoryjnie — po krótkiej obserwacji pacjent wraca do domu i może normalnie funkcjonować. Nie jest potrzebne znieczulenie ogólne ani zwolnienie z pracy.

Kolejne podania planuje się co około 12 tygodni. To istotne: jednorazowa iniekcja nie jest terapią. Efekt narasta i kumuluje się w kolejnych cyklach.

Kiedy pojawia się efekt i jak długo się utrzymuje?

Pierwszej poprawy można spodziewać się zwykle po 2–4 tygodniach od podania. Rzetelną ocenę skuteczności przeprowadza się jednak dopiero po dwóch pełnych cyklach, czyli po około 6 miesiącach — część pacjentów odpowiada na leczenie dopiero po drugim podaniu.

Za sukces terapii uznaje się przede wszystkim spadek liczby dni z bólem głowy w miesiącu, a także zmniejszenie zużycia leków doraźnych i poprawę codziennego funkcjonowania. Właśnie dlatego tak ważny jest dzienniczek bólu — bez zapisów łatwo o subiektywne złudzenie, że „chyba jest podobnie". Jak go prowadzić i co jeszcze przygotować, opisaliśmy we wpisie jak przygotować się do wizyty w poradni leczenia bólu.

Działanie pojedynczego podania utrzymuje się średnio 3 miesiące, po czym zabieg się powtarza. U części pacjentów po kilku cyklach migrena stabilizuje się na tyle, że można rozważyć wydłużenie odstępów lub przerwanie leczenia.

Bezpieczeństwo, działania niepożądane i przeciwwskazania

Dawki stosowane w migrenie są niewielkie, a podanie odbywa się powierzchownie, dlatego zabieg jest uznawany za bezpieczny. Możliwe działania niepożądane są zwykle przejściowe i łagodne:

Toksyny botulinowej nie stosuje się m.in. w przypadku: ciąży i karmienia piersią, aktywnej infekcji w miejscu podania, chorób nerwowo-mięśniowych (np. miastenia), uczulenia na składniki preparatu oraz przy przyjmowaniu niektórych leków, o których trzeba poinformować lekarza podczas kwalifikacji. Pełną listę znajdziesz na stronie toksyna botulinowa.

Botoks na migrenę a NFZ

Od 2022 roku w Polsce funkcjonuje program lekowy B.133 – Profilaktyczne leczenie chorych na migrenę przewlekłą. Toksyna botulinowa typu A jest w nim finansowana jako leczenie pierwszej linii, a przeciwciała monoklonalne anty-CGRP (erenumab, fremanezumab) jako druga linia. Program przeznaczony jest dla osób dorosłych spełniających kryteria migreny przewlekłej, a kwalifikacji dokonuje neurolog w ośrodku, który ma podpisaną umowę z NFZ.

Warto wiedzieć, że liczba takich ośrodków jest ograniczona, a kwalifikacja wymaga udokumentowania przebiegu choroby i wcześniejszego leczenia. Aktualną listę placówek oraz szczegółowe kryteria najlepiej sprawdzić bezpośrednio w oddziale NFZ lub w ośrodku prowadzącym program.

W KOI przyjmujemy pacjentów prywatnie — nie prowadzimy programu lekowego, ale pomagamy ustalić rozpoznanie, zaplanować leczenie i, jeśli jest to zasadne, wskazać właściwą ścieżkę dalszego postępowania. Aktualne koszty konsultacji i zabiegów znajdziesz w cenniku.

Botoks to jeden z elementów leczenia, nie cała terapia

Migrena przewlekła rzadko poddaje się jednej metodzie. Najlepsze efekty daje połączenie profilaktyki zabiegowej z leczeniem farmakologicznym, pracą nad wyzwalaczami i — gdy trzeba — wsparciem w obszarze stresu, lęku czy bezsenności, które potrafią napędzać chorobę. U pacjentów, u których migrena współistnieje z napięciem mięśni karku i bólem szyi, rozluźnienie tej okolicy bywa dodatkową korzyścią z zabiegu.